Zadzwoń 505 300 813

Zanim zaczniemy jakąkolwiek psychoterapię, trzeba wiedzieć co tak naprawdę leczymy — i czego przypadkiem nie przeoczamy. W gabinecie łatwo pomylić przyczynę z objawem: bezsenność może wyglądać jak depresja, trauma jak „zaburzenia osobowości”, a lęk jak ADHD. Dobra diagnoza różnicowa nie służy temu, żeby pacjenta „wkładać do szufladki”, tylko żeby nie leczyć na ślepo. To jest moment, w którym psycholog kliniczny robi największą robotę: chroni pacjenta przed błędnym torem i skraca drogę do realnej ulgi.

Co znajdziesz w artykule?

• Dlaczego diagnoza różnicowa jest fundamentem przed terapią

• Co najczęściej myli się w praktyce: te same objawy, różne mechanizmy

• Ryzyka „terapii bez diagnozy”: opóźnienie leczenia i iatrogenne szkody

• Jak wygląda dobra diagnoza w gabinecie psychologa klinicznego

• Minimalny standard: co sprawdzić, zanim wybierzesz nurt i plan pracy

Diagnoza różnicowa: czyli co właściwie sprawdzamy

Diagnoza różnicowa to proces, w którym klinicysta nie pyta: „jaka etykieta pasuje najbardziej?”, tylko:

„jakie są najbardziej prawdopodobne wyjaśnienia i jak je odróżnić?”.

To myślenie w kategoriach hipotez, które trzeba potwierdzać lub obalać: objaw po objawie, kontekst po kontekście, z uwzględnieniem współwystępowania problemów (komorbidności), które w zdrowiu psychicznym jest raczej normą niż wyjątkiem.

Dlatego dobra diagnoza to zwykle połączenie:

• rozpoznania (kryteria, ICD/DSM),

• formułowania przypadku (jak te objawy działają u tej konkretnej osoby, co je uruchamia i podtrzymuje),

• oceny ryzyka i zasobów.

I tu ważna rzecz: sama diagnoza kategoryczna bywa niewystarczająca do prowadzenia leczenia, jeśli nie ma dobrej formuły przypadku.

Te same objawy, zupełnie inne przyczyny: klasyczne pułapki

W praktyce klinicznej powtarza się kilka „zamian”, które potrafią wywrócić terapię, jeśli nie zostaną wyłapane na starcie.

„Depresja”, która jest chorobą somatyczną albo skutkiem snu

Objawy depresyjne mogą towarzyszyć m.in. anemii, niedoczynności tarczycy, bezdechowi sennemu, niedoborom (np. B12/foliany) i innym stanom medycznym — a wtedy psychoterapia bez równoległej diagnostyki/leczenia przyczyny bywa frustrująca i wolniejsza.

„ADHD”, które jest lękiem, depresją, bezsennością albo skutkiem przeciążenia

U dorosłych koncentracja i impulsywność są bardzo „wspólne” dla wielu problemów. Dodatkowo ADHD często współwystępuje z zaburzeniami nastroju i lękowymi, co utrudnia obraz kliniczny — i właśnie dlatego różnicowanie jest konieczne.

„Depresja”, która jest chorobą afektywną dwubiegunową (szczególnie bipolarną II)

Najczęstsza pomyłka diagnostyczna w tym obszarze to uznanie epizodów depresyjnych za „czystą” depresję bez rozpoznania (hipo)manii w wywiadzie. Skutek? Ryzyko nieadekwatnego leczenia i opóźnienie właściwego planu — a czasem także pogorszenie przebiegu choroby przy nieprawidłowej strategii farmakologicznej.

„Borderline”, które jest traumą/stresem, albo odwrotnie

Silna chwiejność emocjonalna, lęk przed porzuceniem, impulsywność czy zachowania autodestrukcyjne mogą wynikać z różnych źródeł (różne ścieżki rozwojowe, różne mechanizmy). Jeżeli psychoterapeuta „wjedzie” w protokół pod jedną etykietę bez porządnego różnicowania i rozpoznania osi stres/trauma/nastrój, terapia może utknąć w miejscu.

Dlaczego nie warto zaczynać psychoterapii „w ciemno”

Jeżeli ktoś rozpoczyna terapię bez solidnej diagnozy różnicowej, najczęściej dzieją się trzy rzeczy:

Po pierwsze: leczenie jest nietrafione.

Technika może być dobra, tylko nie do tego mechanizmu. Ekspozycja świetnie działa w pewnych lękach — ale jeśli ktoś ma dominująco objawy wynikające z bezsenności lub epizodu nastroju, „pchanie” ekspozycji może dawać wrażenie porażki i obniżać motywację.

Po drugie: tracimy czas w oknie, kiedy można szybciej pomóc.

W zaburzeniach nastroju, w kryzysach, w ryzyku samobójczym, w epizodach psychotycznych — opóźnienie właściwej ścieżki leczenia ma realną cenę.

Po trzecie: rośnie ryzyko szkody i iatrogenii.

Najczęściej nie w sensie dramatycznym, tylko „po cichu”: pacjent wychodzi z przekonaniem „ze mną się nie da”, „terapia nie działa”, „ja jestem popsuty”. To często jest efekt źle postawionego celu i złej mapy na start, a nie „oporu pacjenta”.

Jak wygląda dobra diagnoza różnicowa u psychologa klinicznego

Dobra diagnoza to proces, który jest jednocześnie kliniczny i bardzo ludzki: pacjent ma poczuć się zrozumiany, ale też ma zobaczyć, że specjalista pracuje na hipotezach i danych, a nie na wrażeniu.

W praktyce zwykle obejmuje:

• Wywiad kliniczny (objawy, przebieg w czasie, czynniki wyzwalające, funkcjonowanie w różnych obszarach, historia leczenia, rodzinna historia zaburzeń nastroju itp.).

• Ocena ryzyka (myśli samobójcze, autoagresja, przemoc, psychoza, uzależnienia behawioralne/chemiczne, zachowania ryzykowne).

• Różnicowanie medyczne: kiedy są objawy somatyczne/sen/zmiana energii — rozważenie konsultacji lekarskiej lub badań (bo część stanów medycznych może „udawać” problemy psychiczne).

• Narzędzia psychometryczne (kwestionariusze przesiewowe jako wsparcie, nie jako wyrocznia).

• Testy zastrzeżone dla psychologów (klinicznych): psycholog kliniczny ma przygotowanie psychometryczne oraz dostęp do standaryzowanych narzędzi diagnostycznych, które są udostępniane wyłącznie psychologom (często w kategoriach narzędzi „C” – tylko dla psychologów). To oznacza, że psychoterapeuta bez wykształcenia psychologicznego (i bez uprawnień do zakupu/stosowania takich testów) nie będzie w stanie przeprowadzić pełnej diagnozy klinicznej na tym samym poziomie rzetelności i porównywalności wyników — bo nie ma legalnego dostępu do części narzędzi i norm oraz przygotowania do ich interpretacji.

• Formułowanie przypadku: co podtrzymuje problem tu i teraz; dzięki temu terapia jest szybsza i bardziej celna niż „ogólny protokół”.

WHO i ICD-11 mocno akcentują kliniczną użyteczność i trafność rozpoznania jako podstawę sensownej opieki — to nie jest „papierologia”, tylko bezpieczeństwo pacjenta.

Minimalny standard przed startem terapii

Jeśli miałabym to streścić do jednego zdania: najpierw upewnij się, że wiesz, czy to jest problem lękowy, nastroju, neurorozwojowy, stresowy/traumatyczny, osobowościowy, czy wtórny do snu i zdrowia somatycznego — albo miks.

Praktycznie: zanim zacznie się „jakikolwiek nurt”, trzeba przynajmniej:

• uchwycić oś czasu (od kiedy, czy były okresy „ponadnormatywnej energii”, jak wygląda sen),

• sprawdzić współwystępowanie (lęk + nastrój + ADHD + trauma to częsty układ),

• wyłapać czerwone flagi do pilnej konsultacji psychiatrycznej/lekarskiej,

• stworzyć wstępny plan: cel terapii, wskaźniki poprawy, decyzja o ewentualnej konsultacji medycznej.

NICE (brytyjskie wytyczne kliniczne) w wytycznych dla depresji i choroby dwubiegunowej pokazuje, jak istotne jest rozpoznanie rodzaju zaburzenia nastroju i współwystępowania problemów (np. osobowościowych), bo od tego zależą rekomendacje leczenia.

Jeśli czytając ten artykuł masz w głowie myśl: „to chyba depresja” albo „to pewnie ADHD” — zatrzymaj się na chwilę. Przy wielu trudnościach psychicznych objawy wyglądają podobnie, a różni się mechanizm, który je napędza. I właśnie dlatego dobra diagnoza różnicowa bywa najważniejszym pierwszym krokiem: pozwala oddzielić to, co jest źródłem problemu, od tego, co jest jego skutkiem (np. bezsenność potrafi udawać depresję, a lęk potrafi udawać ADHD).

W Wzajemnie.com prowadzone są konsultacje diagnostyczne tak, żebyś nie dostał/a „etykiety”, tylko realne uporządkowanie: co się dzieje, co to podtrzymuje i jaka ścieżka ma sens teraz (psychoterapia, konsultacja lekarska, praca nad snem i regulacją, strategie poznawczo-behawioralne — zależnie od obrazu). To szczególnie ważne, kiedy masz poczucie chaosu, wiele objawów naraz albo historię nieskutecznych prób pomocy. Jeśli chcesz zacząć mądrze i bez błądzenia — umów konsultację diagnostyczną: wzajemnie.com

Źródła 

• First, M. B. (2022). DSM-5-TR: Overview of what’s new and what’s changed.

• Kestel, D., et al. (2024). Global launch of the ICD-11 Clinical Descriptions and Diagnostic Guidelines (CDDR).

• National Institute for Health and Care Excellence. (2014). Bipolar disorder: Assessment and management (CG185).

• National Institute for Health and Care Excellence. (2022; reviewed 2026). Depression in adults: Treatment and management (NG222).

• Park, L. T., & Zarate, C. A. (2019). Depression in the primary care setting.

• Singh, T., & Rajput, M. (2006). Misdiagnosis of bipolar disorder.

• Gentile, J. P., & colleagues. (2006). Adult ADHD: Diagnosis, differential diagnosis, and comorbidity.

• American Psychological Association. (2018). Evidence-Based Psychological Practice in Health Care (policy statement).

• Macneil, C. A., et al. (2012). Is diagnosis enough to guide interventions in mental health?

Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i poglądowy. Nie stanowi porady medycznej, diagnozy ani rekomendacji leczenia w rozumieniu przepisów prawa. Informacje zawarte w tekście nie zastępują konsultacji z lekarzem, psychologiem, seksuologiem lub psychoterapeutą ani indywidualnej oceny stanu zdrowia. W przypadku występowania objawów opisanych w artykule, ich nasilenia lub utrzymywania się, należy skonsultować się ze specjalistą. W sytuacjach nagłych (np. silny ból, uraz, krwawienie, objawy ogólne) należy niezwłocznie skontaktować się z pomocą doraźną. Autor nie ponosi odpowiedzialności za skutki wykorzystania treści artykułu bez konsultacji ze specjalistą oraz za decyzje podjęte na podstawie informacji w nim zawartych.

Autor: mgr Iwona Kraszewska-Konisiewicz

psycholożka kliniczna, 

psychoterapeutka, seksuolożka, 

psychotraumatolożka, coach, pedagog

terapeutka par i małżeństw 

W gabinecie pracuję z tym, co najczęściej rozwala życie od środka: kryzysy w związku, zdrada, utrata zaufania, lęk, wstyd, trudności seksualne i skutki traumy. Otrzymasz ode mnie jasne ramy pracy, konkretne narzędzia i bezpieczną przestrzeń do zmiany –

Pracuję głównie Online 

stacjonarnie • Warszawa (Tarchomin) •Nasielsk

Twoje potrzeby- Nasza oferta

300 zł

Terapia traumy to bezpieczny proces, który pomaga uspokoić układ nerwowy, przepracować trudne doświadczenia i zmniejszyć objawy takie jak napięcie, flashbacki, koszmary, lęk czy odrętwienie. Krok po kroku odzyskujesz poczucie kontroli, granice i możliwość bycia w relacjach bez ciągłej czujności lub ucieczki.

350 zł

Coaching to praktyczna, nastawiona na cel współpraca, w której porządkujesz priorytety, wzmacniasz motywację i przekładasz plany na konkretne działania w codzienności. Pomaga przełamać blokady, zbudować konsekwencję i wypracować nawyki, które realnie przybliżają Cię do zmiany w pracy, relacjach i samopoczuciu.

350 zł

Terapia uzależnień to konkretna, wspierająca praca nad przerwaniem przymusu i odzyskaniem kontroli — bez zawstydzania, za to z jasnym planem działania i narzędziami na głód, nawroty i trudne emocje. Pomaga zrozumieć mechanizmy nałogu, odbudować motywację, relacje i codzienne funkcjonowanie, a także stworzyć trwały system trzeźwienia dopasowany do Twojego życia.

350 zł

Terapia seksuologiczna to bezpieczna, dyskretna praca nad trudnościami w sferze seksualnej i intymnej – od spadku libido, bólu czy zaburzeń erekcji po wstyd, lęk, napięcie i problemy w relacji. Pomaga zrozumieć przyczyny, odbudować komfort i bliskość oraz znaleźć realne rozwiązania dopasowane do Twojego ciała, emocji i sytuacji życiowej.

300 zł

Psychoterapia indywidualna to bezpieczna, poufna przestrzeń, w której krok po kroku rozumiesz siebie, swoje emocje i schematy reagowania oraz uczysz się skuteczniej radzić sobie z trudnościami. Pomaga odzyskać wpływ na życie, wzmocnić poczucie własnej wartości i budować bardziej spokojne, satysfakcjonujące relacje ze sobą i z innymi.

400 zł

Terapia par to bezpieczna, prowadzona krok po kroku praca nad komunikacją, zaufaniem i bliskością – bez oceniania, za to z jasnymi zasadami i konkretnymi narzędziami do zmiany. Pomagam Wam zrozumieć, co naprawdę napędza konflikty, zatrzymuje raniące schematy i odbudować relację tak, żeby znów było w niej więcej spokoju, partnerstwa i czułości.

Wskazówki od naszych ekspertów

Copyright © Iwona Kraszewska-Konisiewicz 2026